Presentatie MACS rapport 2025: ‘Druk op tegenspraak en tegenmacht verder toegenomen’

In samenwerking met de Nederlandse Democratie Coalitie (NDC) heeft het Nederlands Helsinki Comité (NHC) de ruimte voor het maatschappelijk middenveld in Nederland geanalyseerd door middel van het monitoringsinstrument Monitoring Action for Civic Space (MACS). MACS brengt de staat van het maatschappelijk middenveld in EU-lidstaten in kaart. Negen Europese organisaties* hebben dit nieuwe monitoringsinstrument gezamenlijk ontwikkeld om EU-instellingen, lidstaten en het maatschappelijk middenveld te kunnen informeren en wijzen op ontwikkelingen rondom de maatschappelijke ruimte.

Het NHC analyseert zes dimensies en deelt de volgende bevindingen:

1. Vrijheid van vereniging: hoewel het grondrecht vrijheid van vereniging, vastgelegd in artikel 8 van onze grondwet, een sterke juridische basis biedt, worden maatschappelijke organisaties in de praktijk geconfronteerd met obstakels. Organisaties hebben met name moeite met de grote hoeveelheid en complexiteit van wet- en regelgeving waaraan zij moeten voldoen, en met moeilijkheden bij het openen en gebruiken van bankrekeningen. Bovendien dreigen verschillende wetsvoorstellen en moties de vrijheid van vereniging te beperken.
2. Toegang tot financiering: het financieringslandschap voor maatschappelijke organisaties is aanzienlijk veranderd in de afgelopen twee jaar: van een overwegend gunstig klimaat naar een context die wordt gekenmerkt door toenemende beperkingen en onzekerheid. De overheidsfinanciering voor het maatschappelijk middenveld is aanzienlijk verminderd.
3. Vrijheid van vreedzame vergadering: het afgelopen jaar was een jaar van verhit politiek en publiek debat over het demonstratierecht. Terwijl het demonstratierecht stevig is verankerd in de Nederlandse wet, roepen politici en opiniemakers regelmatig op tot meer beperkingen op dit recht. Ook worden er steeds vaker moties aangenomen en wetsvoorstellen ingediend die het demonstratierecht dreigen te beperken en vreedzame demonstranten criminaliseren. Ondanks het feit dat het merendeel van de demonstraties vreedzaam verloopt en in beperkte mate voor verstoringen zorgt, wordt de bescherming van de openbare orde steeds vaker aangehaald om demonstraties te beperken en surveillance te versterken.
4. Vrijheid van meningsuiting: Nederland scoort hoog op internationale ranglijsten voor persvrijheid en vrijheid van meningsuiting. Deze vrijheden staan onder druk door verschillende ontwikkelingen, zoals een toename van het aantal aanvallen op journalisten, toenemende online haat en intimidatie van maatschappelijke organisaties, de gebrekkige uitvoering van verzoeken om toegang tot informatie, en nieuwe wetsvoorstellen.
5. Recht op deelname aan besluitvorming: ondanks de traditioneel sterke samenwerking met het maatschappelijk middenveld, is de afgelopen jaren het klimaat voor betekenisvolle en gestructureerde inspraak van het maatschappelijk middenveld op beleid op verschillende manieren verslechterd. De wereldwijde trend van "participatieve krimp" is ook hier merkbaar: de structuren voor maatschappelijke dialoog blijven weliswaar bestaan, maar het informele vertrouwen en de politieke openheid nemen af.
6. Veilige ruimte: het politieke en publieke debat is de afgelopen jaren verschoven, waarbij kritische maatschappelijke organisaties worden bestempeld als illegitiem of radicaal in plaats van als essentiële democratische ‘waakhonden’. Deze trend werd in 2025 versterkt door meerdere politieke moties die erop waren gericht organisaties te criminaliseren of te stigmatiseren.

Om de krimpende maatschappelijke ruimte een halt toe te roepen, pleit het NHC voor de ontwikkeling van een nationaal actieplan ter versterking en bescherming van de ruimte voor het maatschappelijk middenveld. Ook doet ze zeven aanbevelingen:

1. Erken en bescherm het maatschappelijk middenveld
2. Waarborg burgerlijke vrijheden in nieuwe wetgeving en technologie
3. Bescherm de vrijheid van vergadering
4. Verbeter het juridisch en bestuurlijk kader
5. Versterk participatie en verbeter de toegang tot informatie
6. Zorg voor bescherming van het maatschappelijk middenveld
7. Zorg voor duurzame financiering en toegang tot betalingsverkeer
8. Versterk het toezicht en verantwoording

Wij komen de beschreven bevindingen veel tegen in de dagelijkse praktijk en onderschrijven de aanbevelingen van het Comité.

Panelgesprek
Margreet Plug, directeur Goede Doelen Nederland, nam na de presentatie van het rapport deel aan het panelgesprek met Anne-Floor Dekker (WO=MEN), Rick Lawson (College voor de Rechten van de Mens), Joost Sneller (Tweede Kamerlid D66) en Tijs van den Brink (Tweede Kamerlid CDA).

Tijdens het panelgesprek kwam de toenemende druk op maatschappelijke organisaties, als gevolg van wetsvoorstellen zoals de Wet transparantie en tegengaan ondermijning door maatschappelijke organisaties (Wtmo), ter sprake. Goede Doelen Nederland heeft zich de afgelopen jaren actief beziggehouden met dit wetsvoorstel. Margreet Plug benadrukte dat er geen onderzoek is dat aantoont dat de bestaande wetgeving onvoldoende werkt ende Wtmo daadwerkelijk zal bijdragen aan het tegengaan van ondermijning. Wel zalde Wtmo rechtsonzekerheid en lastendruk voor goede doelen veroorzaken. Het is bijvoorbeeld onduidelijk wat precies onder ondermijning moet worden verstaan. In de Wtmo wordt bovendien een belangrijke rol aan burgemeesters toegekend terwijl het genootschap van burgemeesters en de VNG aangeven dat zij deze rol, namelijk het opvragen van donateursgegevens op het moment dat een burgemeester van mening is dat de openbare orde in gevaar is, niet bij een burgemeester vinden passen.

Ook bespraken de panelleden wat de belangrijkste elementen zouden moeten zijn van een nationaal actieplan voor het tegengaan van de krimpende ruimte voor het maatschappelijk middenveld. Margreet Plug verwees onder andere naar de filantropie beleidsvisie die momenteel door het ministerie van Justitie & Veiligheid wordt ontwikkeld.

*European Center for Not-for-Profit Law, European Civic Forum, Bulgarian Center for Not-for-Profit Law, Foreningen Nyt Europa, Le Mouvement associatif, Okotars Alapitvany, Netherlands Helsinki Committe, Ogolnopolska Federacja Organizacji Pozarzadowych en the Fundația pentru Dezvoltarea Societății Civile

Er zijn in totaal zeven landenrapporten voor Nederland, Bulgarije, Denemarken, Frankrijk, Hongarije, Polen en Roemenië gepubliceerd die de situatie voor het maatschappelijk middenveld in de EU in 2025 analyseren.