Druk op het maatschappelijk middenveld
In Nederland, maar ook in andere Europese lidstaten, neemt de druk op het maatschappelijk middenveld toe. De ruimte voor maatschappelijke organisaties om hun werk te doen wordt steeds beperkter en wordt veroorzaakt door verschillende factoren, zoals forse bezuinigingen en beperkende wetgeving. Terwijl maatschappelijke organisaties, waaronder goede doelen, naast overheid en markt een onmisbare pijler vormen in onze samenleving. Zij geven burgers de ruimte zich te organiseren rond gedeelde idealen en maatschappelijke doelen. Goede Doelen Nederland zet zich in om de positie en bijdrage van maatschappelijke organisaties te beschermen en te versterken.
Miljoenen burgers zetten zich actief in voor de maatschappelijke zaak. Met tijd, geld en energie. Als donateur, vrijwilliger of lid van een vereniging. Deze inzet – 49 procent van de volwassen bevolking is actief als vrijwilliger en 76 procent van de huishoudens geeft aan goede doelen – komt voort uit een diepgewortelde bereidheid om naar elkaar om te kijken: het maakt hulp bij rampen en hongersnood mogelijk, beschermt natuur en dieren, versterkt kunst, cultuur en sport, en ondersteunt gezondheidsonderzoek en onderwijs wereldwijd. Deze aanzienlijke inzet heeft geleid tot zeer uiteenlopende activiteiten van goede doelen, in binnen- en buitenland.
Goede doelen bieden niet alleen hulp en oplossingen voor maatschappelijke vraagstukken, maar zijn ook aanjagers van verandering, hebben innovatieve kracht en agenderen zorgen van burgers bij overheid, politiek en samenleving. Zij houden de overheid en politiek scherp en laten de rechtmatigheid van het overheidsbeleid zo nodig toetsen bij de rechter. Dit bevordert draagvlak van beleid onder burgers en stimuleert participatie. Goede doelen versterken bovenal het samenbindend vermogen en leveren hierdoor een belangrijke bijdrage aan de betrokkenheid bij en sociale cohesie tussen mensen en groepen dwars door de samenleving en politieke partijen heen. Dit zorgt voor zelfredzaamheid en veerkracht.
In onze publicatie Wat maakt goede doelen onmisbaar voor onze samenleving wordt deze waarde verder toegelicht. Klik op onderstaande afbeelding voor toelichting op de zes functies van goede doelen.
Maatschappelijk middenveld onder druk
De ruimte voor maatschappelijke organisaties om hun werk te doen wordt steeds beperkter en wordt veroorzaakt door verschillende factoren, zoals forse bezuinigingen, restrictieve wetgeving, beperking van humanitaire hulp en van het recht om te demonstreren. Dit zet druk op de fundamentele rechten en vrijheden van maatschappelijke organisaties. Deze ontwikkeling staat in schril contrast met de waarden van de democratische rechtsstaat. Dit wordt bevestigd door het College voor de Rechten van de Mens en het Nederlands Helsinki Comité.
Huidige bedreigingen
Beperking van de grondrechten en vrijheden van maatschappelijke organisaties, zoals het demonstratierecht en toegang tot de rechter, ondermijnen de democratische rechtsstaat
Toenemende regeldruk en administratieve lasten op nationaal en gemeentelijk niveau
Deregulering op het gebied van duurzaamheid en digitalisering waardoor het beschermingsniveau van deze maatschappelijke waarden wordt aangetast
Generieke wetgeving die drempels opwerpt voor fondsenwerving
Overheidsbezuinigingen, zoals het afschaffen van geven uit de vennootschap, en financiële obstakels
Imagoschade en stigmatisering van maatschappelijke organisaties
Aanbevelingen aan overheid en politiek
Om de positie en bijdrage van maatschappelijke organisaties te beschermen en te versterken, pleit Goede Doelen Nederland voor:
- Versterking van de positie van maatschappelijke organisaties
- Creëren van een veilige ruimte om hun werk te kunnen doen
- Verbeterde bescherming en bevordering van de fundamentele rechten en vrijheden
- Erkenning en bevordering van zelfregulering
- Bevordering van een gunstig regelgevingsklimaat
Meer lezen over onze inzet en aanbevelingen? Je vindt ons position paper 'Pleidooi voor het versterken van het maatschappelijk middenveld' onderaan deze pagina.
Recente ontwikkelingen
Wetsvoorstel transparantie en tegengaan ondermijning door maatschappelijke organisaties (Wtmo)
Verworpen: 24 april 2026
De Eerste Kamer heeft het wetsvoorstel Transparantie en tegengaan ondermijning door maatschappelijke organisaties (Wtmo) verworpen. Daarmee is een belangrijk resultaat behaald voor het maatschappelijk middenveld. Het wetsvoorstel kon leiden tot ongerechtvaardigde beperkingen van de grondrechten en vrijheden van maatschappelijke organisaties zoals kerken, sportverenigingen, vrijwilligersorganisaties, mensenrechtenorganisaties en goede doelen. De Raad van State en het College voor de Rechten van de Mens bevestigen deze zorgen.
Goede Doelen Nederland is blij dat de fundamentele bezwaren tegen dit voorstel, die wij samen met onze achterban en andere koepelorganisaties al jaren voor het voetlicht hebben gebracht, breed werden gedeeld. De meerderheid van de Eerste Kamer was het met ons eens dat deze wet niet kon worden aangenomen.
Fiche: Mededeling EU strategie Maatschappelijke Organisaties
Gepubliceerd: 30 januari 2026
Het kabinet heeft op 30 januari 2026 met Fiche 10: Mededeling EU strategie maatschappelijke organisaties gereageerd op de mededeling EU-strategie voor het maatschappelijk middenveld van de Europese Commissie van 12 november 2025.
Goede Doelen Nederland waardeert dat zowel op nationaal niveau als binnen de Europese Unie de belangrijke rol van een sterk en pluriform maatschappelijk middenveld wordt onderkend. Tegelijkertijd constateren wij wetgeving en een praktijk die afbreuk doen aan deze sector en daarmee haar betekenis voor sociale cohesie en een pluriforme democratie onder druk zetten. Wij onderschrijven het belang van een strategie voor de bescherming en versterking van het maatschappelijk middenveld op Europees niveau (inclusief het EU-extern beleid) én een adequate vertaling naar en afstemming met nationaal beleid, waarbij betrokkenheid, bescherming, ondersteuning en financiering van maatschappelijke organisaties stevig worden verankerd.
Brief aan informateur Letschert Oproep zestien maatschappelijke koepelorganisaties aan nieuw kabinet: geef het maatschappelijk initiatief een structurele plek in beleid én uitvoering
Ingestuurd: 13 januari 2026
In het kader van het regeerakkoord is er namens zestien koepelorganisaties een brief naar de informateur gestuurd. Hierin staan zeven uitgangspunten centraal om mee te nemen in het regeerakkoord en te vertalen naar concreet beleid. Lees hierover meer in dit nieuwsbericht.
Ondertekenaars: Goede Doelen Nederland, Vereniging VrijwilligerswerkNL, CIO, FIN, NOC*NSF, Prisma, BMO, Samenwerkende Gezondheidsfondsen, Goede Doelen Platform, Partos, Partin, Groene11, Kunsten’92, ITGD, Museumvereniging en de Dierencoalitie.
Brief aan minister-president Schoof
Ingestuurd: 8 januari 2026
Op 22 december 2025 zijn er schriftelijke Kamervragen ingediend over het artikel 'Ronald Plasterk: dat een NGO dit durft te doen, tekent de enorme macht van deze organisaties in Brussel'. Goede Doelen Nederland droeg met deze brief bij aan de beantwoording van vraag 5: “Deelt u de mening dat het onwenselijk is dat belastinggeld wordt gebruikt om organisaties te financieren die tot doel hebben politieke besluitvorming te beïnvloeden.”
Goede Doelen Nederland heeft benadrukt dat in een sterke democratie het maatschappelijk middenveld te allen tijde tegengeluid moet kunnen laten horen ongeacht of een organisatie een subsidie of fiscale voordelen via de ANBI-status ontvangt. Dat is de kracht van een pluriforme democratie.
Manifest Samen verzetten we bergen: Geef ons de ruimte
Gepubliceerd: 26 juni 2025
In aanloop naar de verkiezingen is er namens zestien koepelorganisaties een manifest gepubliceerd met de volgende oproep voor de politiek:
Geef ons de ruimte door:
Vrijwilligerswerk aantrekkelijker te maken
De democratische rechtsstaat te koesteren
Geven te stimuleren
De mogelijkheden om steun te vragen te beschermen
Onze inzet te ondersteunen
Regeldruk te verminderen
Het maatschappelijk karakter van het loterijstelsel te behouden en te versterken
Ondertekenaars: Goede Doelen Nederland, Vereniging VrijwilligerswerkNL, CIO, FIN, NOC*NSF, Prisma, BMO, Samenwerkende Gezondheidsfondsen, Goede Doelen Platform, Partos, Partin, Groene11, Kunsten’92, ITGD, Museumvereniging en de Dierencoalitie.
Initiatiefvoorstel Wet bestuurlijk verbod ondermijnende organisaties
Verworpen: 27 mei 2025
Met dit wetsvoorstel was de bevoegdheid om een organisatie te verbieden niet langer voorbehouden aan een rechter, maar werd dit ook toegekend aan de minister. Gedegen onderbouwing voor de keuze van een minister als bevoegd gezag ontbrak. Van een bestuursorgaan als de minister kunnen we niet verwachten dat deze persoon met dezelfde onafhankelijkheid en onpartijdigheid te werk gaat als een rechter. Verschillende (rechts)geleerden waarschuwen vanuit het oogpunt van rechtsstatelijkheid voor dit soort ‘schaduwstrafrecht’. Ook was dit wetsvoorstel een bestuursrechtelijk instrument terwijl er al civielrechtelijke en strafrechtelijke instrumenten zijn waarmee kan worden opgetreden tegen een 'ondermijnende organisatie'. Er is geen gedegen onderzoek waaruit blijkt dat deze bestaande instrumenten niet goed werken. De Raad van State had ook ernstige bezwaren tegen het wetsvoorstel en heeft destijds geadviseerd om het niet in behandeling te nemen.
Goede Doelen Nederland is blij dat de meerderheid van de Eerste Kamer onze zorgen deelt en dat dit voorstel inmiddels van tafel is.
Downloads
- Position paper 'Pleidooi voor het versterken van het maatschappelijk middenveld', Goede Doelen Nederland (3 maart 2026)
- Brief 'Fiche: Mededeling EU strategie Maatschappelijke Organisaties', Goede Doelen Nederland (30 januari 2026)
- Brief aan informateur Letschert 'Oproep zestien maatschappelijke koepelorganisaties aan nieuw kabinet: geef het maatschappelijk initiatief een structurele plek in beleid én uitvoering' (13 januari 2026)
- Brief aan minister-president Schoof, Goede Doelen Nederland (8 januari 2026)
- Manifest Samen verzetten we bergen: Geef ons de ruimte (22 december 2025)